حتی نیمه پېړۍ وروسته هم، کله چې نور د «ختیځ کې د ځان پټولو» اړتیا کمه شوې وه، ډاکټر ګري(Gray) خپل انځور په افغاني جامو کې اخیستی و (وګورئ لاندې انځور). هغه له ۱۸۸۹ تر ۱۸۹۴ پورې د کابل په دربار کې د امیر خدمت کړی و او د دربار ژوند یې ژور درک کړی و. خو د هغه لومړنۍ تجربه چې د «امیر دربار» ته د ننوتلو پر مهال یې کړې وه، خپله د لوېدیځ او ختیځ د توپیر ښکارندوی ده. هغه لیکي:

یو جرمني ماموریت په ماجراجویانه ډول د ایران له دښتو څخه افغانستان ته ننوت چې هغه وخت بې ‌طرفه هېواد و. د دې ماموریت هدف دا و چې امیر حبیب‌الله خان وهڅوي څو په جګړه کې ګډون وکړي او د بريتانوي ځواکونو پر وړاندې د پولې په سیمه کې برید وکړي. که دا پلان بریالی شي، نو بریتانوي ځواکونه به اړ شوي وي چې په آسیا کې هم جګړه پیل کړي او د اروپا له اصلي جګړه‌‌ییزو ډګرونو څخه به یې پام او ځواک کم شوی وی. خو دا هڅه ناکامه شوه او د ماموریت غړي مجبور شول چې په بېلابېلو لارو بېرته اروپا ته ستانه شي. ورنر اوټو فون هنتیګ (Werner Otto von Hentig) ، چې د ماموریت سیاسي مشر و، له افغانستانه په پټه د چین له لارې ووت. په داسې حال کې چې Oskar Niedermayer چې د افغانستان د لومړنیو او خورا مهمو عکسونو یوه لویه ټولګه ترې پاتې ده، د منځنۍ آسیا او فارس له لارې سفر وکړ(۳۸). د خپل دې ماجراجویانه سفر پر مهال، هغه ځان د «حاجي میرزا حسین» په نوم معرفي کاوه. د «حاجي» نیډرمایر انځور په بشپړ ډول د هغو «ختیځوالو» د انځورونو په دود ولاړ دی لکه توریه‌‌نیه، برنس، ګري او جي‌ویټ هغه انځورونه چې په ښکاره ډول د اروپا کورني (لوېدیځ) لیدونکو ته جوړ شوي وو، نه د محلي خلکو لپاره. د ریبیتشکا عکس هم یو بل ښه مثال دی (وګورئ لاندې انځورونه. دا اتریشي د لومړۍ نړیوالې جګړې افسر، وروسته له دې چې په ماوراءالنهر کې د روسانو له یوه زندان څخه وتښتېد، مجبور شو څو کاله په کابل کې پاتې شي. په دې انځور کې هغه لونګۍ پر سر کړې او افغاني چپنه یې اغوستې ده. لاسونه یې سره تاو کړي ولاړ دی او په سترګو کې یې یو ډول مبهم نظر ښکاري. له هغه څخه هماغه ډول ویاړ، ډاډ او د ماجرا تجربه څرګندیږي، لکه څنګه چې د پخوانیو ختیځ‌ سفر کوونکو په انځورونو کې هم لیدل کېږي.

افغانستان ته د سفرکوونکو د ځان په اړه افسانوي انځور جوړونه حتی هغه وخت هم دوام وموند، کله چې په ۱۹۲۰مو کلونو کې هېواد ورو ورو د لوېدیځوالو پر مخ پرانیستل شو. دې کسانو به خپل ځان او تجربې داسې ښودلې لکه دوی چې د همدې «رازونو ډک ختیځ» برخه وي او خپل انځور به یې په داسې ډول جوړاوه چې لوېدیځ لوستونکي یې د یوه ماجراجو او ځانګړي شخص په توګه وګوري. د بېلګې په توګه، الماني ډاکټر ارنسټ بورن ‌سټاین-بوستا (Ernst Bornstein-Bosta) د خپل کتاب په پیل کې ځان داسې ښودلی و ګواکې هغه د کابل دودیز لباس اغوستی او ولاړ وي. د دې کار موخه دا وه چې خپل ځان د ختیځ له چاپېریال سره نږدې او د لوستونکو لپاره ځان لا ډېر په زړه پورې وښيي. وګورئ نهم انځور (۳۹).

هغه د خپل کتاب په پښتۍ، چې عنوان یې «له حرم څخه تېښته» (The Flight from a Harem, 1928) دی، داسې انځور شوې چې په یو پراخ چادر کې پټه ده او په مخ یې هم په پړوني کې ور پټ کړی دی. خو مهمه خبره دا ده چې هغه څادر چې هغې اغوستی و، اصلاً افغاني لباس نه و او دا عکس په برلین کې په سټوډیو کې اخیستل شوی و(۴۰). هر څومره چې افغانستان د بهرنیانو لپاره لا ډېر د تګ او راتګ وړ کېده او سفرونه عادي کېدل، هماغومره د ماجرا او نادروالي احساس کمېده. خو بیا هم د «اگزوتیک» یا عجیب او ځانګړي ختیځ تصور تر ډېره ژوندی پاتې و او خلکو به لا هم ختیځ ته د یوه جالب او له رازونو ډک ځای په سترګه کتل. Alfred von Rybitschka چې وړاندې هم یاد شوی، د خپل سفر په پای کې د کاروانسرايي په یوه ځای کې تم شو. کله چې هغه دننه ننوت، داسې احساس یې وکړ لکه د تېر وخت یوې بلې دورې ته داخل شوی وي. هغه د ختیځ له «جادو» ډېر اغېزمن شو، هغه ختیځ چې په اروپا کې یې ډېرې کیسې اورېدل کېږي، خو په خپله آسیا کې یې تصویر ډېر لږ لیدل کېږي. هغه لیکي چې هلته هر څه ډېر ښکلي، منظم او باادبه ښکاري، خو په بل ځای کې بیا ختیځ د اروپایي اغېزو له امله بدل شوی وي او خپله اصلي بڼه یې له لاسه ورکړې وي(۴۱).

بل لیکوال رابرټ بایرن (Robert Byron) ، چې ډېر خلک یې د عصري یونلیک بنسټګر ګڼي، هم ورته تجربه لرله. کله چې هغه په ۱۹۳۳ کال کې له فارس څخه وروسته هرات ته ورسېد او هلته یې د شرابو هېڅ دوکان ونه موند، نو یې ولیکل: ((دلته بالاخره آسیا ده، پرته له دې چې ځان ټیټ احساس کړې»(۴۲). یعنې د هغه په نظر، دلته داسې ځای و چې د اروپا د عادتونو او معیارونو اړتیا نه وه او هماغه «اصلي ختیځ» احساس پکې ژوندی و.

په وروستیو وختونو کې بهرني سفرکوونکي او لیکوالان نور نه خپل ځانونه د افغانانو په لباس کې بدلوي او نه هم ځانونه په هغه افسانوي «ختیځ» کې دومره ورکوي لکه مخکې. خو بیا هم، سره له دې چې لیکنې ډېرې واقعي او عملي شوې دي، زاړه او پخواني تصورات لا هم په پټه توګه په متنونو کې موجود دي او کله ناکله ځان ښکاره کوي. د دې یوه بېلګه د روډولف سټوکرت (Rudolf Stuckert) د ورځپاڼې وروستۍ لیکنه ده. هغه یو سویسي و چې د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال یې له ۱۹۴۰ تر ۱۹۴۶ پورې په افغانستان کې د یو معمار او ښار جوړونکي په توګه کار کړی و. کله چې هغه له افغانستان څخه ووت، په پېښور کې په ډینز هوټل کې دېره شو، دا هغه ځای و چې بهرنیان به خیبر درې له لارې د سفر پر مهال په کې تم کېدل. هلته یې د خپل سفر یوه لنډه او فکري ارزونه وکړه. لکه خوراک، خوب، لیکل، قدم وهل، د پسرلي د تازه هوا نه خوند اخیستل، د لومړیو ګلانو لیدل او د کوڅو شور او زوږ، روډولف سټوکرت (Rudolf Stuckert) دې ټولو عادي کارونو له کولو وروسته ورو ورو دا درک کړل چې ځینې خلک ولې حیرانېدل چې هغه څنګه دومره وخت د افغانستان په «ابتدایي» نړۍ کې تېرولی شي (۴۳).

که موږ د جګړې خبریال هینسمن (Hensman) بېلګه را په زړه کړو، نو باید دا هم په پام کې ونیسو چې هغه یوازې د جګړې پر مهال هلته موجود و. د کابل په اړه تفصیل چې هغه وړاندې کړی، که څه هم د وخت له مهمو انځورونو څخه ګڼل کېږي. خو خپله لیکوال هم منلې چې دا یوازې یو لنډ او بیړنی تاثر و. هغه په ۱۸۷۹ کال کې د بریتانوي سپرو ځواکونو سره د ښار د بازار له کوڅو څخه په تېرېدو کابل لیدلی و. هېنسمن لیکي:

دا ستونزه یوازې تر تاریخ لیکنې پورې محدوده نه ده. موږ باید هېر نه کړو چې په دې مقاله کې وړاندې شوي ځینې تعصبونه تر نن ورځې پورې هم د افغانستان او افغانانو په اړه د عامو لیدلورو سره تړلي دي. لوېدیځې رسنۍ او سیاستونو دا هېواد د هندوکش په سیمه کې په ځانګړو کلیشو او ثابتو تصویرونو کې وړاندې کړی دی، داسې تصویرونه چې ډېر وخت د واقعیت بشپړ انعکاس نه وي، بلکې د پخوانیو ذهنیتونو دوام وي.

د استعماري دورې وروسته، چې پای یې د ۱۹۱۹ کال د استقلال جګړې (یا درېیمې انګلیس – افغان جګړې) سره تړل کېږي، د افغانستان د «وحشي ختیځ» په توګه انځورول لا هم دوام وموند. له هغه وخته راوروسته افغانستان په بیا بیا د مدرنیت او زاړه حالت، پرمختګ او وروسته پاتې والي تر منځ د ټکر د صحنې په توګه وړاندې شوی دی. همدا نظر هغه وخت هم راژوندی کېږي کله چې د کمونیستي رژیم او د هغې د ناکامۍ په اړه خبرې کېږي. همدا انځور د ۱۹۶۰ او ۷۰ لسیزو د ټولنیز دوه‌ګونیتوب په بحث کې هم څرګندېږي، کله چې په پلازمېنه کې وده کوونکي ښاري اشراف ورو ورو له خپل کليوالي چاپېریال څخه جلا کېدل(۴۸). همدا پدیده بیا د پاچا امان‌الله هغه افسانوي پارلمان کې هم وینو، چې په ۱۹۲۸ کال کې یې په پغمان کې جوړ کړ.

دا د افغانستان لومړنی لوېدیځ‌ډول پارلمان و چې د بریتانوي خبریال رولنډ وایلډ له خوا مشاهده شو. هغه په طنزي او له تمسخر ډکه ژبه لیکي چې د دې غونډې لپاره د ټاکل شوو «پارلمان غړو» ږیرې وخریل شوې او هغوی مجبور شول چې فراک کوټونه واغوندي او لونګۍ لرې کړي. د امان‌الله له نظره، لکه څنګه چې په روم، پاریس، برلین، وینس او لندن کې خلک بهر کې خولۍ اغوندي، نو «د نوي افغانستان اتباع» به هم همداسې کوي(۴۹). خو پاچا بل کال د غرونو له یوه وسله‌وال پاڅونګر له خوا نسکور شو.

دا ویل سخت دي چې په دې کیسه کې کومه برخه تر ټولو ډېر ځورونکې ده، اجباري لوېدیځ ‌پالنه که د لوېدیځ خبریال تمسخر. په راتلونکي کې د افغان هویت پوښتنه به تر ډېره پورې په دې پورې تړلې وي چې افغانان ځانونه څنګه ویني او څنګه تعریفوي. نوې څېړنې به ښايي د افغان تاریخ‌لیکنې لپاره لا متوازنه او علمي لاره برابره کړي. بل اړخ ته دا هم مهمه ده چې بهرنۍ نړۍ افغانان څنګه درک کوي. په همدې اړه د امیر حبیب‌الله یوه وینا د یادولو وړ ده:

«هغه څوک چې د کور دننه وي، تر هغه چا ډېر پوهېږي چې له کوره بهر وي»(۵۰).